Upplýsingatækni

Upplýsingatækni er orð sem er ekkert auðvelt að útskýra í einföldu máli og því þarf fyrst að fjalla um það út frá orðabókum. Örvæntið ekki þó erfitt sé að skilja eitthvað af textanum heldur reynið að þæfa ykkur í gegnum hann eftir bestu getu og á sama tíma móta ykkar eigin skoðun á því hvað upplýsingatækni er samkvæmt ykkar skilningi. Munið að það er erfitt að búa til orð og skýra þau til hlítar sérstaklega þegar orðin eiga það til að breyta um merkingu í daglegu máli eins og á við orðið "upplýsingatækni". Í dag þýðir það einfaldlega annað en það þýddi fyrir fimm til sex árum. Auk þessa er íslenskan lifandi mál sem þýðir að hún tekur stöðugum breytingum, orð fá nýja meiningu eru notuð í öðru samhengi en áður eða hverfa. Við sem tölum málið ákveðum hvernig það er brúkað en sérfræðingar reyna að ráða okkur heilt eða skrásetja orð sem við sem tölum erum byrjuð að nota í ákveðinni meiningu.

Orðið upplýsingatækni hefur verið til um nokkurn tíma í orðabanka Íslenskrar málstöðvar (Tölvuorðasafni) þar sem markmiðið var að þýða enska orðið "information technology" og er þýðingin orðrétt í orðasafninu "[skilgr.] Það að beita viðeigandi tækni við gagnavinnslu. [skýr.] Með tækni er átt við tölvutækni, fjarskiptatækni og rafeindatækni." Í erlendum orðabókum er þýðingin misjöfn, í The American Heritage® Dictionary of the English Language, Fourth Edition er þýðingin á ensku "The development, installation, and implementation of computer systems and applications." eða í léttri snörun á íslensku "Þróun, uppsetningu og útfærslu tölvukerfa og hugbúnaðar". Hvað segja þessar skýringar okkur? Eitthvað sem gerir málið ljósara? 

Orðið "upplýsingatækni" er búið að þróa með sér merkingu sem gæti verið afstæð eftir því hver notar það. Stjórnmálamenn nota það í umræðu um tiltekna bjartari framtíð, til þess er vísað í menntun og viðskiptum sem eftirsóknarverðs þáttar. Kannski þýðir það í hugum einhverra einfaldlega það að brúka tölvu til alskyns hluta. Kannski þýðir það fyrir einhverjum bjartari tæknivædda framtíð. Venjulegt fólk skilur vart þýðingu tölvuorðasafnsins nema hafa dýpri þekkingu á hvað gagnavinnsla er og þá ekki síður tölvutækni, fjarskiptatækni og rafeindatækni. Líklegt má telja að orðið hafi einfaldlega þá merkingu í hugum manna sem ekki eru sérhæfðir á þessu sviði að orðið upplýsingatækni fjalli einfaldlega um upplýsingar í tölvum. Þýðingin er þó miklum mun meiri og dýpri því átt er við vinnu með gögn, þ.e. gagnavinnslu sem er þá um leið allt sem er á stafrænu formi í tölvu.

Gagnavinnsla "data processing" er sjálfsagt ekkert auðveldara að skilja af orðabók heldur en orðið upplýsingatækni. Í tölvuorðasafni Íslenskrar málstöðvar (sem unnið er af orðanefnd Skýrslutæknifélags Íslands) er orðið einmitt þýtt svona: [sh.] sjálfvirk gagnavinnsla [skilgr.] Skipulegar aðgerðir á gögnum, gerðar með tölvu. [dæmi] (1) Reikningsaðgerðir eða rökaðgerðir á gögnum. (2) Það að tvinna eða raða gögnum, smala eða þýða forrit eða vinna úr texta, t.d. ritvinna hann, raða, tvinna, geyma, heimta, birta eða prenta. [skýr.] Ekki má nota heitið gagnavinnsla sem samheiti fyrir upplýsingavinnslu. " Nú getur hver Íslendingur verið farinn að horfa á nefið á sér og verið engu nær því upplýsingavinnsla er síðan skilgreind af Orðanefnd Skýrslutæknifélagsins sem "[skilgr.] Skipuleg framkvæmd aðgerða á upplýsingum sem felur í sér gagnavinnslu og e.t.v. einnig gagnafjarskipti og tölvuvæðingu skrifstofu. [skýr.] Ekki má nota heitið upplýsingavinnsla sem samheiti fyrir gagnavinnslu." Hér til dæmis myndi margur fagmaðurinn ekki sjá muninn né heldur geta skilgreint hverju á að passa sig á því þar sem gagnafjarskipti eru skilgreind sem "Flutningur gagna milli búnaðareininga eftir tilteknum reglum um gagnasendingu og samræmingu á samskiptum." Hér finnst manni farið að fjalla um hvað gert er á Netinu (Internet) en þá er það einmitt þáttur sem upplýsingatæknin tekur örugglega til. Þannig er hinn heiðarlegi málvöndunarmaður kominn í vanda og veit ekki í hvorn fótinn á að stíga. Við getum hins vegar ekki leyft okkur að gefast upp og reynum því að búa til okkar eigin orðskýringar.

Líkleg alþýðuskýring á orðinu "upplýsingatækni" samkvæmt ofangreindu gæti einfaldlega verið sú að upplýsingatækni sé það að vinna með upplýsingar í tölvum þar sem upplýsingarnar geta verið hvað sem er eitthvað skiljanlegt flestum, sumum, fáum eða engum nema sérfróðum. Allt er þetta upplýsingatækni. Alla vega er ljóst að upplýsingatækni á við eitthvað sem er í tölvum, kannski allt, kannski næstum því allt, kannski mest en það skiptir líklega ekki máli. Það eina sem skiptir máli er að hagnýting tölva í námi og starfi er gagnleg og góð kunni menn til verka og hvenær er best að velja hvaða verkfæri eða forrit í tölvunni. Já og hvænær menn ættu hreinlega að láta tölvur eiga sig og brúka aðrar aðferðir. Sumir telja að upplýsingatækni fjalli um allar upplýsingar og alla þekkingu svo fremi sem hún sé komin á tölvutækt form en gleyma þá hugbúnaði, forritum, gögnum eða öðru sem ekki er beinlínis í forminu upplýsingar eins og við notum það orð í daglegu tali.

Í þeim samtíma sem við búum er nauðsynlegt að þekkja til hvers hægt er að nýta tölvur við almenn og flókin störf, afla sér þekkingar. Hagnýting upplýsingatækni þýðir þar með að nýta þá tækni sem er fyrir hendi til að afla sér upplýsinga, miðla þeim, beita þeim og móta úr þeim þekkingu til að efla hugvit.